Van de dung sai

Vấn đề «đúng - sai» trong đời sống tâm linh:
Từ khái niệm giáo điều đến con đường yêu thương

 

Có những câu hỏi tưởng chừng như đơn giản, nhưng khi chạm vào chiều sâu của đời sống tâm linh, chúng trở thành những cánh cửa mở ra cả một thế giới khác. Câu hỏi về «đúng - sai» trong tôn giáo là một trong những cánh cửa như thế. Chúng ta lớn lên trong một truyền thống vốn quen phân định mọi sự bằng những ranh giới rõ ràng: điều gì đúng thì phải giữ, điều gì sai thì phải tránh. Nhưng càng đi sâu vào kinh nghiệm sống, càng đối diện với những con người cụ thể, những hoàn cảnh cụ thể, ta càng nhận ra rằng thực tại không bao giờ đơn giản như những đường thẳng.

Trong một cuộc trao đổi với một linh mục, tôi chợt nhận ra rằng nhiều điều chúng ta gọi là «đúng» thực ra chỉ là một cách diễn tả, một khung ngôn ngữ, một mô hình tư tưởng. Và nhiều điều chúng ta gọi là «sai» đôi khi lại chứa đựng một sự thật sâu xa mà ngôn ngữ giáo điều chưa đủ rộng để ôm lấy. Từ đó, tôi bắt đầu suy nghĩ: liệu Thiên Chúa có bị giới hạn trong những khái niệm đúng - sai mà con người dựng lên không? Và nếu không, thì đâu mới là tiêu chuẩn đích thực của đời sống tâm linh?

Bài viết này là nỗ lực khai triển những suy tư ấy: không nhằm phá bỏ giáo lý, cũng không nhằm tạo ra một hệ thống mới, mà chỉ để mời gọi độc giả bước vào một hành trình khác - hành trình nhìn lại chính mình, nhìn lại cách ta hiểu Thiên Chúa, và nhất là nhìn lại cách ta sống tình yêu trong đời thường.

 

I. Khi «đúng - sai» trở thành gánh nặng của tôn giáo

Trong đời sống tôn giáo, người ta thường nghĩ rằng điều quan trọng nhất là tin cho đúng, giữ giáo lý cho đúng, thực hành nghi thức cho đúng. Từ đó, «đúng - sai» trở thành một thứ thước đo tuyệt đối, đôi khi còn được xem như tiêu chuẩn để phân định ai là người «thuộc về Thiên Chúa» và ai là «lạc giáo».

Nhưng khi nhìn lại lịch sử, và nhất là khi nhìn vào đời sống tâm linh của những con người thánh thiện trong mọi truyền thống tôn giáo, ta thấy một điều rất khác: Điều làm nên sự thánh thiện không phải là điều họ tin, mà là cách họ sống.

Một người tin Thiên Chúa Ba Ngôi hay một Ngôi, tin giáo lý này hay giáo lý kia, điều đó không quyết định phẩm chất tâm linh của họ. Điều quyết định chính là tình yêu, sự hy sinh, lòng nhân hậu, sự bao dung mà họ sống mỗi ngày.

Từ điểm khởi đầu ấy, ta có thể đi sâu hơn vào vấn đề «đúng - sai» trong tôn giáo: nó đến từ đâu, nó đã vận hành thế nào, và nó có còn phù hợp với đời sống tâm linh trưởng thành hay không.

 

II. Khi ngôn ngữ con người muốn diễn tả điều vượt quá con người

Một trong những vấn đề lớn nhất của tôn giáo là: Con người dùng ngôn ngữ hữu hạn để diễn tả một thực tại vô hạn.

Giáo Hội - cũng như mọi truyền thống tôn giáo - cố gắng diễn tả Thiên Chúa bằng những công thức, tín điều, định nghĩa. Nhưng bất kỳ định nghĩa nào cũng chỉ là một cách diễn tả, không bao giờ là chính Thiên Chúa.

Các triết gia Đông phương dường như đều đồng ý với Lão Tử khi ông tuyên bố câu đầu tiên trong cuốn «Lão Tử Đạo Đức Kinh» của ông: «Đạo khả đạo phi thường Đạo» có thể hiểu đại khái là: Cái gì còn diễn tả được thì không phải là Đạo tuyệt đối.

Nếu Thiên Chúa là Đấng vô biên, thì mọi mô tả của con người đều chỉ là những chiếc bình nhỏ chứa một phần nước của đại dương. Không chiếc bình nào sai, nhưng cũng không chiếc bình nào đủ.

Vì thế, khi Giáo Hội cho rằng chỉ có một cách diễn tả là đúng, còn mọi cách khác đều sai, thì vô tình Giáo Hội đã đồng hóa Thiên Chúa với ngôn ngữ của mình, và xem ngôn ngữ ấy như tuyệt đối. Đó là nguồn gốc của rất nhiều vụ kết án lạc giáo trong lịch sử Giáo Hội.

 

III. Khi «đúng - sai» trở thành công cụ quyền lực

Lịch sử Giáo Hội cho thấy: Mỗi khi một tín điều được công bố, thì ngay sau đó là có những người người bị xem là lạc giáo vì họ tuyên bố không đồng ý với tín điều ấy. Những Arius, Nestorius, Pelagius, Jan Hus, Martin Luther, Giordano Bruno, Galileo Galilei, Michael Servetus… và rất nhiều vị khác, không phải là những người vô thần hay chống đạo; nhiều vị là những nhân vật cao cấp thậm chí được coi là thánh thiện trong Giáo Hội. Họ chỉ hiểu Thiên Chúa, những thực tại siêu hình, hoặc diễn tả thế giới theo cách khác với mô hình mà Giáo Hội quen dùng. Nhưng vì Giáo Hội đặt nặng «đúng - sai» theo hệ thống tư tưởng của mình, nên những người ấy bị kết án, thậm chí có những vị bị đẩy vào cái chết.

Điều đáng suy nghĩ là: Thiên Chúa của tình yêu có thực sự muốn con người bị thiêu sống chỉ vì họ hiểu Ngài theo cách khác với cách hiểu của Giáo Hội? Nếu Thiên Chúa là Tình Yêu, thì mọi hành động nhân danh Ngài nhưng thiếu tình yêu đều là lạc giáo thực sự.

 

IV. Đúng - sai không quyết định phẩm chất tâm linh

Người tin Thiên Chúa có Ba Ngôi, người tin Thiên Chúa chỉ có một Ngôi, người tin Đức Maria là Mẹ Thiên Chúa, người cho như vậy là phi lý, người theo đạo Phật, người theo đạo Cao Đài, người không theo tôn giáo nào cả, v.v... sự khác biệt về niềm tin ấy dường như chẳng ảnh hưởng bao nhiêu đến đời sống tâm linh của họ. Giữa những người có niềm tin khác nhau ấy, niềm tin nào cũng có những người sống cao thượng, hy sinh tận tình cho tha nhân… và niềm tin nào cũng có những người sống ích kỷ, đê tiện, tiểu nhân. Tóm lại, trong mọi tôn giáo, kể cả những người không tôn giáo, đều có những con người thánh thiện, được mọi người kính phục. Và trong mọi tôn giáo và không tôn giáo, cũng có những người sùng đạo nhưng sống ích kỷ, hẹp hòi, thiếu tình người.

Thử hỏi giữa những người có niềm tin khác nhau ấy, ai trong số họ sống đẹp lòng Thiên Chúa hơn? Nếu Thiên Chúa là Tình Yêu, thì câu trả lời rất rõ: Người nào yêu thương nhiều hơn thì gần Thiên Chúa hơn, thì thánh thiện hơn.

Điều đó chứng tỏ: Niềm tin không làm nên sự thánh thiện. Chỉ có tình yêu mới làm nên sự thánh thiện.

 

V. Khi tôn giáo đánh mất trọng tâm của mình

Một tôn giáo trưởng thành phải đặt trọng tâm vào: tình yêu, sự hy sinh, lòng nhân hậu, sự thật nội tâm, sự tự do của lương tâm.

Nhưng khi tôn giáo đặt trọng tâm vào: giáo điều, nghi thức, quyền bính, sự tuân phục mù quáng, nỗi sợ bị kết án, thì tôn giáo ấy đánh mất chính linh hồn của mình.

Khi Giáo Hội coi trọng điều người ta tin hơn cách người ta sống, thì Giáo Hội đã rời xa Tin Mừng của Đức Giêsu - Đấng luôn đứng về phía những người bị kết án, bị loại trừ, bị xem là «sai».

 

VI. Con đường vượt lên trên «đúng - sai»: Con đường của tình yêu

Đời sống tâm linh trưởng thành không dừng lại ở việc tìm xem «ai đúng - ai sai». Đó là cấp độ của trẻ thơ, của người mới bắt đầu. Người trưởng thành tâm linh đi xa hơn:

Họ không hỏi: «Tôi tin đúng chưa?» mà hỏi: «Tôi đã yêu thương đủ chưa?»

Họ không hỏi: «Giáo lý của tôi có chính xác không?» mà hỏi: «Tôi có sống nhân hậu với người khác không?»

Họ không hỏi: «Ai sai để tôi sửa?» mà hỏi: «Ai đau khổ để tôi nâng đỡ?»

Đúng - sai chỉ là khái niệm của trí óc. Yêu thương mới là ngôn ngữ của trái tim. Và Thiên Chúa chỉ nói bằng ngôn ngữ của trái tim.

 

VII. Kết luận: Trở về với điều cốt lõi của mọi tôn giáo

Khi nhìn lại toàn bộ lịch sử tôn giáo nhân loại, ta thấy một điều rất rõ: Mọi tôn giáo đều có thể sai trong giáo lý, nhưng không tôn giáo nào sai khi dạy con người yêu thương. Vì thế, điều quan trọng không phải là: bạn tin thế nào, bạn diễn tả Thiên Chúa ra sao, bạn thuộc về truyền thống nào.

Điều quan trọng là: bạn có sống yêu thương không, bạn có làm cho thế giới bớt khổ đau không, bạn có trở nên người anh chị em của mọi người không.

Nếu Thiên Chúa là Tình Yêu, thì bất cứ ai sống yêu thương đều đang ở trong Ngài - dù họ mang danh tôn giáo nào.

Nguyễn Chính Kết