Dam thoai

 

Đàm thoại về cốt tủy chung
của các tôn giáo

Trong suốt lịch sử nhân loại, các tôn giáo đã xuất hiện như những nỗ lực khác nhau của con người nhằm đáp lại tiếng gọi thầm lặng từ chiều sâu tâm linh. Mỗi truyền thống mang theo một ngôn ngữ, một biểu tượng và một kinh nghiệm riêng, nhưng tất cả đều phát sinh từ cùng một thao thức: tìm kiếm ý nghĩa cho đời sống và hướng về một Thực Tại siêu việt vượt khỏi chính mình. Khi nhìn vào tầng sâu ấy, ta nhận ra rằng sự khác biệt giữa các tôn giáo không phải là bức tường ngăn cách, mà là những cách diễn đạt đa dạng, khác biệt của cùng một khát vọng thiêng liêng.

Cuộc đàm đạo này muốn gợi mở một cái nhìn rộng hơn, giúp người Kitô hữu cũng như tín đồ các tôn giáo khác nhận ra những điểm gặp gỡ căn bản, để từ đó hiểu nhau hơn và bước vào đối thoại với tâm thế khiêm tốn, tôn trọng và chân thành.

o0o

Chí Tâm: Tôi từng tìm hiểu nhiều truyền thống tôn giáo khác nhau, và càng tìm hiểu tôi càng thấy các tôn giáo quá đa dạng, quá khác biệt nhau. Nhưng tôi vẫn tự hỏi: liệu các tôn giáo có một cốt tuỷ chung nào đó không? Hay mỗi tôn giáo là một thế giới hoàn toàn biệt lập? Mới đây, tôi đọc đâu đó một bài viết trên mạng cho rằng các tôn giáo tuy khác biệt nhau nhưng vẫn có một «cốt tủy chung». Nghe thì hay, nhưng thiệt tình tôi không hiểu. Đạo nào cũng có giáo lý riêng, nghi lễ riêng, cách tu tập riêng. Vậy nếu thật sự có «cốt tủy chung» thì «chung» ở chỗ nào?

Minh Trí: À, tôi cũng có đọc một bài như vậy, và tôi có khuynh hướng nghiêng về khả năng có một nền tảng chung. Nếu nhìn bề ngoài thì đúng là khác nhau nhiều lắm. Nhưng nếu nhìn sâu vào mục đích, vào cái mà con người thật sự kiếm tìm, thì lại có những điểm chung giống nhau. Người ta gọi những điểm chung sâu xa ấy vốn có trong mọi tôn giáo là «cốt tủy chung».

Chí Tâm: Anh thử kể một vài điểm chung xem.

Minh Trí: Này nhé! Con người thuộc bất kỳ tôn giáo nào cũng đều đặt câu hỏi về nguồn gốc, ý nghĩa, về vấn đề thiện ác và cả cái chết nữa. Những câu hỏi ấy đâu có thuộc riêng một tôn giáo nào. Công đồng Vatican II trong Tuyên Ngôn về các tôn giáo ngoài Kitô giáo nói rằng: trong các tôn giáo khác cũng có «những tia sáng của Chân Lý» đấy thôi! (x. Nostra Aetate, 2).

Thông Mẫn: Khoan đã. Nói vậy nghe hơi… lý tưởng đấy! Nếu đã có cái chung, sao người ta vẫn cãi nhau, chia rẽ, thậm chí đánh phá, đả kích, chê bai tôn giáo của nhau?

Minh Trí: Vì người ta đâu có nhìn thấy cái chung ấy, mà chỉ thấy toàn là những khác biệt thôi. Những khác biệt thì hiển hiện ra bên ngoài ai cũng thấy, còn những cái giống nhau thì nó nằm sâu trong cốt tủy, trong cái lõi của mỗi tôn giáo, nên chỉ những người tìm hiểu chiều sâu của mỗi tôn giáo mới nhận ra thôi.

Thông Mẫn: Vậy ngoài những câu hỏi mà mọi người đều đặt ra như anh vừa nói, thì còn gì chung nữa?

Chí Tâm: Ừ, đúng rồi, tôi cũng muốn biết thêm những cái «chung» đó là cái gì?

Minh Trí: Nói đơn giản: Ai cũng muốn hạnh phúc, ai cũng muốn thoát khổ, ai cũng muốn sống tử tế, ai cũng muốn tìm ý nghĩa cho cuộc đời mình. Dù là đạo Phật, đạo Chúa, đạo Ông Bà, hay người không theo đạo nào, thì cái mong muốn sâu xa ấy đều giống nhau.

Thông Mẫn: Nhưng đó là mong muốn của con người, chứ đâu phải là giáo lý. Giáo lý mỗi đạo mỗi khác, thậm chí khác xa nhau nữa.

Minh Trí: Đúng, giáo lý thì khác. Nhưng mục tiêu của mọi giáo lý thì lại hướng về cùng một chỗ: giúp con người sống tốt hơn, bớt tham sân si đi, biết yêu thương nhau hơn, biết tha thứ cho nhau, biết sống có trách nhiệm. Cách diễn đạt và giáo lý tuy khác nhau, nhưng hướng đi đến thì đều giống nhau.

Chí Tâm: Xin anh cho những ví dụ cụ thể đi, để tôi dễ hiểu hơn.

Minh Trí: Ví dụ như: Đạo Phật dạy từ bi. Đạo Chúa thì dạy bác ái. Đạo Khổng nói nhân nghĩa. Người đời thường thì nói sống có tình có nghĩa. Cách gọi tuy khác nhau, nhưng tất cả đều chỉ về lòng thương người đấy thôi.

Thông Mẫn: Nhưng mỗi đạo lại có cách thực hành khác nhau. Người thì tụng kinh, người thì đọc kinh thánh, người thì cúng bái, người thì dâng thánh lễ, vân vân. Vậy sao gọi là «chung»?

Minh Trí: Mấy cái đấy thì chỉ là phương tiện thôi. Còn cái «chung» là sự hiểu biết về chân lý, về sự thiện hảo, về sự linh thiêng thì có tôn giáo nào mà không hướng tới?

Chí Tâm: Nếu đã có cái chung, sao người ta vẫn hay tranh cãi đạo nào đúng, đạo nào sai?

Minh Trí: Vì người ta thường chỉ nhìn vào hình thức bên ngoài, chứ không nhìn vào cốt tủy bên trong. Nhìn hình thức thì thấy khác nhau, thậm chí còn thấy mâu thuẫn nhau nữa. Nhưng nếu nhìn được cái cốt tủy bên trong thì mới thấy giống.

Thông Mẫn: Nhưng cũng có biết bao người cực đoan thiệt mà. Họ tin rằng chỉ có đạo của họ mới đúng, còn mọi đạo khác đều sai hết.

Minh Trí: Đúng vậy. Nhưng đó là do nhận định chủ quan của họ thôi, đâu phải là do tôn giáo. Tôn giáo nào cũng dạy yêu thương, nhưng con người thì đôi khi lại thích tranh hơn thua, muốn đề cao «cái tôi» cá nhân hay «cái tôi» tập thể của họ thôi.

Chí Tâm: Vậy rốt cuộc «cốt tủy chung» của các tôn giáo là cái gì?

Minh Trí: Cốt tủy dễ nhận ra nhất, đó là: sống yêu thương, sống có trách nhiệm, sống tỉnh thức, biết mình đang làm gì, sống hướng thiện, sống hòa hợp với người khác và với chính mình. Đó là cái mà tôn giáo nào cũng nhắm tới.

Thông Mẫn: Nghe vậy thì tôi thấy… đúng. Nhưng sao người ta không nói thẳng ra, mà lại chia ra làm nhiều đạo như vậy?

Minh Trí: Vì con người ở mỗi thời, mỗi nơi, mỗi văn hóa khác nhau. Nên cách diễn đạt chân lý cũng khác nhau. Nhưng chân lý thì chỉ có một. Tương tự như người Việt thì ăn cơm, người Tây ăn bánh mì, Người Mỹ ăn khoai tây… dù ăn những thứ khác nhau như vậy, nhưng rốt cuộc tất cả đều chỉ ăn 3 chất căn bản là chất đường, chất béo và chất đạm, tức glucid, lipid và protid. Đó là 3 chất cốt tủy của tất cả mọi thứ thực phẩm khác nhau của mọi dân tộc trên thế giới.

Chí Tâm: Nếu nói cho người bình dân, thì nên hiểu thế nào cho dễ?

Minh Trí: Hiểu đơn giản: Đạo nào giúp mình sống tốt hơn, bớt làm điều xấu, biết thương người, biết sống tử tế, thì đạo đó đang dẫn mình về cốt tủy chung. Nếu hai bạn có dịp giao tiếp với những người thật sự sống và thực hành thật đúng giáo huấn của tôn giáo họ, thì điều kỳ lạ là đời sống của họ đều rất giống nhau ở những đặc tính mà thánh Phaolô gọi là «hoa trái của Thánh Linh», đó là: «bác ái, hoan lạc, bình an, nhẫn nhục, nhân hậu, từ tâm, trung tín, hiền hoà, tiết độ» (Gl 5:22); hay «nhẫn nhục, hiền hậu, không ghen tương, không vênh vang, không tự đắc, không làm điều bất chính, không tìm tư lợi, không nóng giận, không nuôi hận thù, không mừng khi thấy sự gian ác, nhưng vui khi thấy điều chân thật» (1Cr 13:4-6). Ai thật sự sống thánh thiện, đạo hạnh, thì dù tôn giáo có khác nhau, thì họ đều giống nhau y hệt ở những đặc điểm ấy. Như vậy chẳng phải là chính Thánh Linh đang hoạt động trong các tôn giáo sao?

Chí Tâm: Làm sao anh có thể kết luận như thế?

Minh Trí: Thì chính thánh Phaolô nói những điều tốt lành ấy là «hoa trái của Thánh Linh», nghĩa là do chính Thánh Linh tác động, thúc đẩy. Thánh Augustinô và Tôma Aquinô, trong các tác phẩm của mình, đều bàng bạc những tư tưởng cho rằng mọi chân thiện mỹ đều bắt nguồn từ Thiên Chúa, và Thánh Thần là Đấng hoạt động trong lòng con người để sinh ra điều thiện. Thậm chí còn nhấn mạnh rằng con người không thể tự mình làm điều thiện trọn vẹn, chính Thiên Chúa, qua Thánh Linh của Ngài, phải ban sức mạnh nội tâm thì con người mới có thể sống thiện hảo được.

Thông Mẫn: Đúng vậy, những vị thánh thiện, đạo cao đức cả trong bất kỳ tôn giáo nào đều hoàn toàn giống nhau ở đức tính mà anh vừa kể. Vậy là người ta không cần tranh luận đạo nào đúng, đạo nào sai nữa sao?

Minh Trí: Đúng vậy. Chỉ cần hỏi: «Đạo đó có giúp tôi sống tốt hơn không?» Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14, khi được hỏi «Làm sao biết tôn giáo nào tốt hơn?», ngài giải thích đại ý là: «Đừng quan tâm quá nhiều đến tên gọi tôn giáo. Điều quan trọng là: nó có giúp bạn bớt ích kỷ hơn không, bớt nóng giận hơn không, có khiến bạn từ bi và yêu thương hơn không.»

Chí Tâm: Tôi hiểu rồi. Cái chung không nằm ở nghi lễ, mà nằm ở tấm lòng.

Minh Trí: Thì các bạn thấy đấy, trong số tín đồ của mọi tôn giáo, luôn luôn có những vị sống hết sức cao thượng, vị tha, hy sinh xả kỷ cho tha nhân. Cũng có loại trung bình, và cũng có những tín đồ không thuộc loại tốt. Tỉ lệ giữa những trình độ ấy trong các tôn giáo cũng ít nhiều tương tự nhau. Điều đó chứng tỏ mức độ tác động của Thánh Linh trong các tôn giáo cũng khá giống nhau.

Thông Mẫn: Tôi cũng đồng ý. Nếu ai cũng nhìn vào cái chung này thì chắc chắn các tín đồ tôn giáo sẽ bớt tranh cãi việc đúng sai, tốt xấu, và xã hội cũng sẽ bớt chia rẽ, bớt xung đột.

Minh Trí: Đúng vậy. Đấy là «cốt tủy chung» mà ai suy nghĩ cũng có thể nhận ra được. Ý thức được như vậy, ta sẽ biết tôn trọng sự khác biệt giữa các tôn giáo, vì biết rằng mọi con đường khác nhau ấy đều hướng về điều thiện, về những gì là chân thật.

Chí Tâm: Cái «cốt tủy chung» của các tôn giáo mà anh vừa nói, anh bảo ai cũng có thể thấy được. Vậy, chắc rằng có cái «cốt tủy chung» không phải dễ thấy phải không?

Thông Mẫn: Đúng vậy. Nếu chỉ nói cái chung về đạo đức thì ai cũng nói được. Nhưng mỗi tôn giáo đều khẳng định có một «Đấng», một «Nguồn», một «Chân lý tuyệt đối». Mà mỗi nơi gọi mỗi kiểu. Vậy làm sao nói là «chung»?

Minh Trí: Hai bạn hỏi đúng chỗ rồi. Cái «chung» sâu xa nhất không nằm ở nghi lễ hay đạo đức, mà nằm ở một thực tại mà ta có thể tạm gọi là «Thực Tại Tối Hậu», nghĩa là cái nền tảng tuyệt đối và cuối cùng của mọi hiện hữu trong vũ trụ, dù nhỏ như hạt bụi, hay to lớn như mặt trời, hay bao la rộng lớn như giải Ngân Hà…

Chí Tâm: Vậy xin nói cho tôi dễ hiểu: Thực Tại Tối Hậu là cái gì?

Minh Trí: Nói bình dân: Là cái Tuyệt Đối, không sinh, không diệt, không thay đổi, không bị giới hạn bởi không gian hay thời gian, là nguồn gốc của vũ trụ, là trí tuệ điều hành mọi sự, là nền tảng để mọi hiện hữu có thể hiện hữu. Tôn giáo nào cũng thừa nhận có một thực tại như vậy, dù cách gọi có khác nhau, hay quan niệm về thực tại ấy có khác nhau.

Chí Tâm: Có phải người Công giáo, Tin Lành, Chính Thống gọi Thực Tại Tối Hậu ấy là Thiên Chúa, là Đức Chúa Trời, là Thượng Đế phải không?

Minh Trí: Đúng vậy! Đạo Chúa gọi Thực tại ấy là «Thiên Chúa». Nhưng Đạo Lão lại gọi Thực tại ấy là «Đạo». Đạo Ấn gọi là «Brahman», Đạo Hồi gọi là «Allah», Đạo Cao Đài gọi là «Ngọc Hoàng Thượng Đế» hay «Cao Đài Tiên Ông», còn Đạo Phật thì gọi là «Chân như», «Tánh Không», «Pháp thân».

Thông Mẫn: Chẳng những họ gọi bằng những danh hiệu khác nhau, mà những danh hiệu ấy đi kèm với những quan niệm khác nhau, những mô tả khác nhau, có khi mâu thuẫn nhau nữa. Chẳng hạn Đạo Thiên Chúa thì cho rằng vũ trụ này là do Thiên Chúa tạo dựng nên từ hư không, còn Đạo Phật thì phủ nhận, cho rằng vũ trụ này tự nhiên có, chẳng có ai dựng nên cả… Quan niệm về Thực Tại Tối Hậu khác nhau như vậy thì «cốt tủy chung» ở chỗ nào?

Minh Trí: Khác nhau là ngôn ngữ và cách tiếp cận, chứ không phải khác nhau trong bản chất đâu.

Thông Mẫn: Đạo Chúa thì nói Thiên Chúa là một «Đấng», nghĩa là có «ngôi vị» (person) tức là «hữu ngã», là có «cái tôi». Trong khi đó Đạo Phật quan niệm «Chân như», «Tánh Không», «Pháp thân» đều là «vô ngã» tức không có «cái tôi». Mâu thuẫn nhau như thế thì làm sao mà có điểm chung về Thực Tại Tối Hậu?

Minh Trí: Theo quan điểm «Thần học Phủ định» mà thánh Augustinô và Tôma Aquinô chủ trương, thì mọi xác định bằng ngôn ngữ con người về Thiên Chúa hay Thực Tại Tối Hậu thì đều không chính xác. Vì «vô ngã» hay «hữu ngã» chỉ là những từ ngữ nói lên những kinh nghiệm rất hạn chế của con người, không thể áp dụng phù hợp cho một thực tại siêu việt và siêu nghiệm như Thực Tại Tối Hậu được. Trong Trung Quán Luận của Phật giáo, Bồ Tát Long Thọ từng xác định: «Chư Phật dạy: thật tướng của các pháp không có hữu ngã cũng không có vô ngã» (Kệ tụng XVIII. 6), điều ấy khá giống quan điểm của «Thần học Phủ Định» của thánh Augustinô và thánh Tôma Aquinô.

Chí Tâm: Nhưng «vô ngã» và «hữu ngã» mâu thuẫn nhau quá như thế, làm sao có thể áp dụng cho cùng một thực thể là Thực Tại Tối Hậu được?

Minh Trí: Điều đó cũng giống như trước một cái chén (hay cái bát), người nói nó lõm, người lại nói nó lồi. Lõm và lồi rõ ràng là mâu thuẫn nhau, nhưng đều cùng đúng cho cái chén cả, tùy theo vị thế của người nhìn thấy nó thôi. Điều đó cũng tương tự như trường hợp «vô ngã» và «hữu ngã» nói trên thôi. Nhưng khác ở chỗ cả hai từ «vô ngã» và «hữu ngã» ấy chẳng có từ nào áp dụng đúng cho Thực Tại Tối Hậu vốn siêu việt với tất cả mọi từ ngữ của con người.

Chí Tâm: Thiên Chúa là Đấng Tuyệt Đối, Vô Biên, Vô Hạn. Tôi nghe nói là «không thể có nhiều thực tại tuyệt đối», đúng không? Sao vậy?

Minh Trí: Vì «tuyệt đối» nghĩa là: Không có gì ngoài nó, không bị giới hạn, không phụ thuộc vào cái gì khác, không thay đổi, nên không thể có hai cái tuyệt đối cùng hiện hữu. Nếu có hai «tuyệt đối», thì cái này phải giới hạn cái kia, như vậy thì không còn tuyệt đối nữa.

Thông Mẫn: Ừ, nghe cũng hợp lý. Cũng như hai cái «vô biên» thì làm sao đứng cạnh nhau được.

Minh Trí: Đúng vậy. Các tôn giáo gọi Thực Tại Tối Hậu của mình bằng những tên khác nhau, và diễn tả Thực tại ấy bằng những ý niệm khác nhau. Nhưng tôn giáo nào cũng quan niệm Thực Tại Tối Hậu của mình là tuyệt đối, vô biên, bất biến, là nguồn gốc phát sinh và điều hành tất cả mọi hiện hữu trong vũ trụ vạn vật. Vậy thì tất cả những Thực Tại Tối Hậu được quan niệm như thế làm sao có thể khác nhau được, chắc chắn phải là một Thực tại duy nhất. Nghĩa là Thiên Chúa của Kitô giáo, Chân Như của Phật giáo, Đạo của Lão giáo, Allah của Hồi giáo, Cao Đài Tiên Ông của đạo Cao Đài, hay Ông Trời mà người bình dân thường gọi… Tất cả chỉ là một Thực tại duy nhất thôi.

Chí Tâm: Nếu cùng một thực tại, sao mỗi đạo nói mỗi kiểu khác nhau như vậy?

Minh Trí: Vì con người ở mỗi thời, mỗi nền văn hóa, mỗi truyền thống triết học khác nhau. Nên khi họ «chạm» vào Thực Tại Tối Hậu, họ diễn tả bằng ngôn ngữ của họ. Giống như ba người đứng trước mặt trời: Người nói «ánh sáng», Người nói «nhiệt», Người nói «quả cầu lửa». Ba cách nói khác nhau, nhưng cùng nói về một mặt trời duy nhất thôi.

Thông Mẫn: Nhưng có đạo nói Thực Tại Tối Hậu có «ngôi vị», có đạo nói «vô ngã», có đạo nói «không thể gọi tên». Vậy sao gom lại làm một?

Minh Trí: Vì đó là cách con người mô tả, không phải bản thân Thực Tại Tối Hậu. Cái tuyệt đối thì vượt khỏi mọi khái niệm. Mỗi tôn giáo chỉ nắm được một «góc nhìn».

Chí Tâm: Vậy có phải tôn giáo nào cũng có hai tầng cốt tủy?

Minh Trí: Đúng. Tầng 1 – Thực hành: Giúp con người sống tốt, bớt khổ, biết yêu thương, biết tỉnh thức. Đây là phần dễ thấy, dễ đồng thuận. Tầng 2 – Hữu thể học (ontology): Xác định rằng có một Thực Tại Tối Hậu tuyệt đối, duy nhất, vô biên, là nền tảng của mọi hiện hữu. Đây mới là phần sâu nhất.

Thông Mẫn: Và chính tầng 2 này mới là «cốt tủy chung» thật sự?

Minh Trí: Đúng. Vì nếu không có Thực Tại Tối Hậu, thì mọi giáo lý chỉ là lời khuyên đạo đức. Còn khi có Thực Tại Tối Hậu, thì mọi tôn giáo đều đang hướng về cùng một nguồn.

Chí Tâm: Nói vậy thì hơi cao siêu. Nếu nói cho người bình dân, thì hiểu sao?

Minh Trí: Hiểu đơn giản: Có một Nguồn Tuyệt Đối làm cho vũ trụ hiện hữu. Nguồn đó duy nhất, không thể có hai. Các tôn giáo gọi bằng tên khác nhau, nhưng đều chỉ về cùng một thực tại. Tu tập, đạo đức, yêu thương là con đường để con người trở về gần hơn với Thực Tại ấy. Khác nhau ở cách diễn tả, giống nhau ở mục tiêu.

Thông Mẫn: Vậy là: Cái chung sâu nhất là Thực Tại Tối Hậu. Cái chung dễ thấy nhất là đạo đức – tu tập.

Minh Trí: Chính xác.

 7. Kết luận của cả ba

Chí Tâm: Giờ tôi mới hiểu: cái chung không chỉ là «sống tốt», mà còn là «cùng hướng về một Thực Tại Tuyệt Đối».

Thông Mẫn: Và vì chỉ có một Thực Tại Tuyệt Đối, nên tôn giáo nào cũng đang đi về cùng một đích, chỉ khác đường.

Minh Trí: Đó là lý do người ta nói: «Tôn giáo khác nhau, nhưng Chân Lý thì chỉ có một.»

o0o

Khi nhìn xuyên qua những khác biệt về nghi lễ, giáo lý và truyền thống, ta thấy các tôn giáo đều chung một mạch nguồn: khát vọng tìm kiếm điều thiện, hướng về Đấng Siêu Việt và xây dựng một đời sống có ý nghĩa. Nhận ra điều này không làm giảm giá trị của niềm tin riêng, mà giúp mỗi tôn giáo hiểu sâu hơn sứ mạng của mình trong thế giới hôm nay: trở thành khí cụ của hoà bình, của sự cảm thông và của tình người. Đối với Kitô hữu, đó cũng chính là tinh thần của Tin Mừng – tinh thần nhìn nhận rằng Thiên Chúa hoạt động trong mọi dân tộc và mọi truyền thống, và rằng ánh sáng của Người không bị giới hạn bởi biên giới tôn giáo. Khi các tôn giáo biết trân trọng giá trị của nhau, họ không chỉ làm phong phú chính mình, mà còn góp phần chữa lành những chia rẽ của nhân loại, mở ra một tương lai nơi con người có thể gặp gỡ nhau trong sự thật, trong thiện chí và trong lòng tôn trọng lẫn nhau.